ریترکت شدن مقاله (Article Retraction) یکی از جدی‌ترین اتفاقاتی است که ممکن است بعد از چاپ مقاله علمی رخ دهد. وقتی مشخص شود نتایج یا محتوای یک مقاله قابل اتکا نیست یا مشکلات جدی مانند جعل داده، سرقت ادبی یا انتشار تکراری وجود دارد، مجله ممکن است مقاله را Retract کند. در این حالت، مقاله از سوابق علمی حذف نمی‌شود، بلکه وضعیت آن به‌صورت رسمی به‌عنوان «Retracted» ثبت و به خوانندگان اعلام می‌شود.
برای پژوهشگرانی که قصد چاپ مقاله دارند، آشنایی با دلایل ریترکت شدن و راه‌های پیشگیری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از مشکلاتی که به ریترکشن منجر می‌شوند، با کنترل دقیق مقاله پیش از ارسال قابل پیشگیری هستند.
ریترکت شدن مقاله چیست؟
ریترکت شدن مقاله یعنی ناشر یا سردبیر یک مقاله منتشرشده، به‌صورت رسمی اعلام کند که مقاله دیگر نباید به‌عنوان یک اثر علمی معتبر مورد استناد قرار گیرد. این تصمیم معمولاً زمانی مطرح می‌شود که نتایج یا داده‌های مقاله غیرقابل اعتماد باشند، تخلف پژوهشی یا انتشار وجود داشته باشد یا خطای جدی اعتبار نتیجه‌گیری‌ها را زیر سؤال ببرد.
نکته مهم این است که هر اشتباه علمی به معنای ریترکت شدن مقاله نیست. اگر خطا محدود باشد و نتیجه‌گیری اصلی مقاله همچنان معتبر بماند، ممکن است مجله به‌جای ریترکشن، یک Correction یا اصلاحیه منتشر کند. اما خطاهایی که نتایج و نتیجه‌گیری‌های اصلی را بی‌اعتبار می‌کنند، می‌توانند به ریترکشن منجر شوند.
تفاوت ریترکت، اصلاحیه و Expression of Concern
| وضعیت | مفهوم | پیامد برای مقاله |
| Correction | وجود خطایی که با اصلاح قابل برطرف شدن است | مقاله باقی می‌ماند و اصلاحیه منتشر می‌شود |
| Expression of Concern | وجود نگرانی جدی، اما هنوز نتیجه بررسی قطعی نیست | به خوانندگان درباره اعتبار مقاله هشدار داده می‌شود |
| Retraction | اعتبار مقاله یا بخشی اساسی از آن به‌شدت مخدوش شده است | مقاله رسماً با وضعیت Retracted علامت‌گذاری می‌شود |
بنابراین، ریترکت شدن مقاله با اصلاح یک اشتباه جزئی تفاوت اساسی دارد. ICMJE نیز تأکید می‌کند که خطاهای جدی که نتایج و نتیجه‌گیری‌ها را بی‌اعتبار می‌کنند ممکن است به ریترکشن نیاز داشته باشند، در حالی که خطاهای قابل اصلاح می‌توانند از طریق Correction مدیریت شوند.
عواقب ریترکت شدن مقاله چیست؟
شناخت عواقب ریترکت شدن مقاله برای پژوهشگرانی که قصد چاپ مقاله دارند ضروری است. شدت پیامدها به علت ریترکشن، نوع تخلف یا خطا و سیاست‌های مجله و مؤسسه مربوط بستگی دارد.
۱. ثبت رسمی وضعیت Retracted
ریترکشن بخشی از سابقه علمی مقاله می‌شود. ناشر معمولاً مقاله و اطلاعیه ریترکشن را به یکدیگر مرتبط می‌کند و وضعیت مقاله را به‌طور واضح به خواننده نشان می‌دهد.
۲. کاهش قابلیت استناد به مقاله
مقاله ریترکت‌شده نباید مانند یک مقاله معتبر برای پشتیبانی از یافته‌های علمی مورد استفاده قرار گیرد. پایگاه‌هایی مانند Crossref نیز اطلاعات مربوط به Retraction را در متادیتای آثار ثبت می‌کنند تا وضعیت مقاله برای کاربران قابل مشاهده باشد.
۳. ایجاد ابهام درباره اعتبار پژوهش
وقتی یک مقاله به دلیل مشکلات جدی ریترکت می‌شود، پژوهشگران دیگر باید در استفاده از یافته‌ها و استناد به آن احتیاط کنند. در مواردی که ریترکشن ناشی از مشکلات پژوهشی جدی باشد، ممکن است اعتبار سایر آثار مرتبط نیز نیازمند بررسی دقیق‌تر شود.
۴. تأثیر احتمالی بر سوابق علمی پژوهشگر
اگر ریترکشن به دلیل تخلف پژوهشی یا مشکلات جدی در پژوهش رخ داده باشد، ممکن است در ارزیابی سوابق علمی پژوهشگر، فرایندهای دانشگاهی یا فعالیت‌های پژوهشی او مورد توجه قرار گیرد. بااین‌حال، ریترکت شدن هر مقاله الزاماً به معنای یک پیامد یکسان برای همه نویسندگان نیست و باید علت و شرایط هر مورد بررسی شود.
۵. آسیب به اعتبار علمی مقاله
از آنجا که وضعیت Retracted در سوابق مقاله باقی می‌ماند، اعتبار علمی همان مقاله تحت تأثیر قرار می‌گیرد. Retraction برای اصلاح سوابق علمی انجام می‌شود و قرار نیست صرفاً با حذف صفحه مقاله، سابقه آن از بین برود.
چگونه از ریترکت شدن مقاله جلوگیری کنیم؟
بهترین راه جلوگیری از ریترکت شدن مقاله، کنترل کیفیت پژوهش قبل از ارسال و همچنین بررسی دقیق نسخه نهایی مقاله است.
داده‌ها را پیش از ارسال چندباره بررسی کنید
داده‌های خام، محاسبات، جداول، نمودارها و خروجی‌های آماری باید با یکدیگر مطابقت داشته باشند. اشتباه در انتقال داده از فایل خام به جدول مقاله می‌تواند نتیجه‌گیری را تحت تأثیر قرار دهد.
منابع مقاله را دقیق بررسی کنید
هر منبع باید واقعاً از ادعای مطرح‌شده پشتیبانی کند. همچنین بهتر است وضعیت منابع کلیدی بررسی شود تا مقاله به آثار Retracted استناد نکند؛ مگر اینکه موضوع مقاله مشخصاً درباره همان ریترکشن باشد.
همانندجویی را جدی بگیرید
پیش از ارسال مقاله، میزان مشابهت متن و بخش‌های حساس مانند مقدمه، مرور پیشینه و روش تحقیق بررسی شود. هدف از همانندجویی صرفاً پایین آوردن یک درصد نیست؛ بلکه باید مشخص شود کدام بخش‌ها نیازمند بازنویسی، نقل‌قول یا ارجاع صحیح هستند.
از انتشار تکراری خودداری کنید
اگر بخشی از داده‌ها یا نتایج قبلاً منتشر شده‌اند، قوانین مجله مقصد و الزامات مربوط به انتشارهای قبلی را بررسی کنید و موضوع را به‌صورت شفاف اعلام کنید. انتشار مجدد بدون اطلاع‌رسانی مناسب می‌تواند مشکل‌ساز شود.
اصول اخلاق پژوهش را رعایت کنید
مجوزهای اخلاقی، رضایت آگاهانه، محرمانگی داده‌ها، نحوه جمع‌آوری اطلاعات و سایر الزامات مربوط به نوع پژوهش باید پیش از ارسال مقاله بررسی شوند.
مقاله را مطابق دستورالعمل ژورنال آماده کنید
انتخاب مجله مناسب، رعایت فرمت، ذکر صحیح نویسندگان، اطلاعات وابستگی سازمانی، منابع، جداول و سایر الزامات سابمیشن، احتمال بروز خطاهای قابل پیشگیری را کاهش می‌دهد.
پیش از ارسال، یک بررسی نهایی تخصصی انجام دهید
در سایت چاپ مقاله نیز بهتر است فرایند آماده‌سازی مقاله صرفاً به نگارش متن محدود نشود. بررسی علمی، منابع، روش تحقیق، داده‌ها، همانندجویی، اخلاق پژوهش و دستورالعمل ژورنال باید پیش از Submission کنترل شوند.
اگر مقاله بعد از انتشار اشتباه داشت چه کنیم؟
هر اشتباهی به معنای ریترکت شدن مقاله نیست. اگر بعد از انتشار متوجه خطایی شدید، بهتر است موضوع را سریعاً با سردبیر یا ناشر در میان بگذارید. بسته به میزان و ماهیت خطا، مجله ممکن است Correction، Expression of Concern یا Retraction را در نظر بگیرد.
در برخی موارد، اگر خطا صادقانه و غیرعمدی باشد اما تغییر قابل‌توجهی در نتایج ایجاد کند و پژوهش همچنان از نظر علمی قابل اتکا باشد، امکان Retraction with Republication نیز وجود دارد؛ یعنی مقاله همراه با توضیح شفاف اصلاح و دوباره منتشر شود.
بنابراین، پنهان کردن خطای جدی معمولاً راه‌حل مناسبی نیست؛ شفافیت و ارتباط سریع با مجله می‌تواند به تصمیم‌گیری درست درباره وضعیت مقاله کمک کند.
مقاله پیشنهادی:
- تشخیص سرقت ادبی | نحوه تشخیص + معرفی بهترین نرم افزارها
- چند درصد همانندجویی قابل قبول است؟ بررسی درصد مشابهت مقاله
جمع‌بندی
ریترکت شدن مقاله یعنی یک مقاله منتشرشده به دلیل وجود مشکلات جدی در اعتبار یافته‌ها، روش تحقیق، داده‌ها، اخلاق پژوهش یا فرایند انتشار، به‌طور رسمی Retracted اعلام شود. این وضعیت با یک اصلاحیه ساده تفاوت دارد و معمولاً در سوابق علمی مقاله باقی می‌ماند.
عواقب ریترکت شدن مقاله می‌تواند شامل ثبت رسمی وضعیت Retracted، کاهش قابلیت استناد به مقاله و ایجاد چالش‌هایی برای سابقه علمی مرتبط با آن باشد؛ اما پیامدها به علت و شرایط هر مورد بستگی دارد. بهترین راه پیشگیری نیز بررسی دقیق داده‌ها، منابع، همانندجویی، اخلاق پژوهش و دستورالعمل ژورنال پیش از ارسال است.
سوالات متداول
1.آیا ریترکت شدن مقاله همان رد شدن مقاله است؟
خیر. Rejection معمولاً قبل از انتشار اتفاق می‌افتد، اما Retraction مربوط به مقاله‌ای است که قبلاً منتشر شده و پس از انتشار اعتبار آن مورد اشکال جدی قرار گرفته است.
2.آیا هر اشتباه در مقاله باعث ریترکت شدن می‌شود؟
خیر. اشتباهات محدود ممکن است با انتشار Correction اصلاح شوند. ریترکشن معمولاً زمانی مطرح می‌شود که مشکل، اعتبار نتایج یا نتیجه‌گیری مقاله را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار داده باشد.
3.آیا مقاله ریترکت‌شده از اینترنت حذف می‌شود؟
لزومـاً خیر. طبق توصیه‌های ICMJE، مقاله ریترکت‌شده باید در سابقه علمی باقی بماند اما به‌وضوح با وضعیت Retracted مشخص شود تا خوانندگان درباره اعتبار آن آگاه باشند.
4.آیا می‌توان به مقاله ریترکت‌شده استناد کرد؟
به‌طور معمول نباید از یک مقاله ریترکت‌شده به‌عنوان شواهد معتبر برای پشتیبانی از یک ادعای علمی استفاده کرد. اگر خودِ ریترکشن موضوع پژوهش باشد، می‌توان با ذکر وضعیت آن به مقاله اشاره کرد.
5.آیا می‌توان بعد از ریترکت شدن، مقاله را دوباره منتشر کرد؟
در برخی شرایط خاص، امکان Retraction with Republication وجود دارد؛ اما این موضوع به علت خطا، اعتبار underlying research، بررسی مجدد و تصمیم سردبیر و مجله بستگی دارد.
